Biruni kimdir? Bîrûnî, 10. ve 11. yüzyıllarda yaşamış, matematik, doğa bilimleri, coğrafya, tarih ve tıp alanlarında eserler vermiş hezârfendir. İslam’ın Altın Çağı’nın en çok yönlü bilginlerinden biri kabul edilir. Trigonometriye yaptığı katkılar, gözleme dayalı yöntemi ve Hindistan’ı konu alan çalışmalarıyla bilim tarihinde kalıcı bir iz bırakmıştır.
Özet Bilgiler
- Doğum: 4 Eylül 973, Kat, Harezm bölgesi
- Ölüm: 13 Aralık 1048, Gazne
- Tam adı: Ebu Reyhan Muhammed bin Ahmed el-Bîrûnî
- Meslek: Matematikçi, astronom, coğrafyacı, tarihçi, eczacılık uzmanı
- Memleketi: Harezm; Batı dillerinde “Alberuni” ya da “Aliboron” adıyla tanınır
- Bilinen eserleri: El-Âsârü’l-Bâkıye, Kitâbü’t-Tahkîk Mâ li’l-Hind, Tahdîdü Nihâyeti’l-Emâkin, el-Kanûnü’l-Mes’ûdî, Kitâbü’s-Saydele
Hayatı ve Eğitimi
Bîrûnî, Orta Asya’nın tarihî bölgesi Harezm’de, Kat şehrinde doğdu. Küçük yaşta babasını kaybetti ve Harezm’de hüküm süren Afrigoğulları hanedanı tarafından korundu; sarayda matematik ve astronomi eğitimi aldı. Bu dönemdeki hocaları İbn-i Irak ile Abdussamed bin Hakîm’dir. Kendisi henüz 17 yaşındayken ilk kitabını yazdı. Harezm, Me’mûnîler hanedanının yönetimine girince İran’a gitti ve bir süre burada yaşadı; ardından Ziyârîlerin himayesine girdi ve ünlü eseri El-Âsârü’l-Bâkıye’yi onların sarayında kaleme aldı. İki yıl burada çalıştıktan sonra memleketine dönerek Ebu’l Vefâ ile gökbilim ve astroloji üzerine çalışmalar yaptı.
1017’de Gazneli Mahmut Harezm’i ele geçirdiğinde Bîrûnî Gazne şehrine gelerek Gaznelilerin himayesine girdi. Sarayda büyük itibar gördü ve Gazneli Mahmut’un Hindistan seferine katıldı. Hint bilim insanlarının dikkatini çekti; ülke alındıktan sonra Nendene şehrine yerleşerek çalışmalarını burada sürdürdü. Bu dönemde Sanskritçeyi öğrendi ve Hint toplumunun yaşamı ile kültürü üzerine araştırmalar yaptı. Daha sonra Gazne’ye dönerek yaşamının geri kalanını bu şehirde tamamladı; bu yıllar en verimli dönemi sayılır.
Bîrûnî’nin kökeni konusunda tek bir görüş yoktur. Genel eğilim onun İran kökenli olduğu yönündedir; bununla birlikte bazı kaynaklarda Türk kökenli olduğu ya da olabileceği de belirtilmektedir.
Buluşları ve Bilime Katkıları
Bîrûnî’nin en çok bilinen yönü matematikçiliğidir. Trigonometride yarıçapın bir birim olarak kabul edilmesini öneren ilk kişi olmuş; sinüs ve kosinüs gibi fonksiyonlara sekant, kosekant ve kotanjant fonksiyonlarını eklemiştir. Batı dünyası bu katkıları ancak iki asır sonra keşfedip kullanabilmiştir. Trigonometriden yararlanarak bir dağın yüksekliğini ölçtüğü, ardından ufuk alçalması açısını hesaplayarak meridyen yayı uzunluğunu bulduğu aktarılır; ancak Bîrûnî bu yöntemi başka bir bilginden aldığını belirtmiştir.
- Astronomi: Sultan Mesut’a sunduğu el-Kanûnü’l-Mes’ûdî, alanındaki en önemli yapıtı sayılır; “Nihâyâtü’l-Emâkin” coğrafyadan jeoloji ve jeodeziye uzanan yazılarını içerir
- Ölçüm duyarlılığı: Gözlem aletlerini büyütmek yerine çapraz çizgilere bölerek duyarlılığı artırmayı keşfetmiş ve verniye ilkesinin temellerini atmıştır
- Cevherler: “Kitâbü’l-Cemâhir fi Mârifeti’l-Cevâhir” adlı yapıtında 23 katı maddenin ve altı sıvının özgül ağırlıklarını bugünkü değerlere çok yakın biçimde saptamıştır
- Tıp ve eczacılık: Son yapıtı olan Kitâbü’s-Saydele’de üç bin kadar bitkinin neye yaradığını ve nasıl kullanıldığını yazmıştır
Bîrûnî eserlerinin sayısı yüz seksen civarındadır; bunların yetmişi astronomi, yirmisi matematik kitabıdır. Ancak bu eserlerden yalnızca yirmi yedisi günümüze ulaşabilmiştir. Eserlerinin Orta Çağ’da Latinceye çevrilmemesi, ağır bir dille yazılmış olmalarıyla ilişkilendirilir; kendisi de yapıtlarını sıradan insanlar için değil bilginler için yazdığını belirtmiştir. Bilimsel yöntemi, gözlem ve deneye kitaptan daha fazla değer vermesiyle dikkat çeker. Bu yaklaşım, yüzyıllar sonra Charles Darwin‘in doğa gözlemlerine dayanan çalışmalarını andırır; deney ve gözlemi merkeze alan bir başka isim de Thomas Edison‘dur.
Ölümü ve Mirası
Bîrûnî, 13 Aralık 1048 tarihinde Gazne’de ölmüştür. Ardında bıraktığı miras geniş bir coğrafyada yaşatılmıştır. Türk Tarih Kurumu 68. sayısını “Bîrûnî’ye Armağan” adıyla ona ayırmış, 1973 yılında Türkiye’de basılan posta pulları arasında Bîrûnî’ye de yer verilmiştir. UNESCO’nun 25 dilde çıkardığı dergi 1974 Haziran sayısını Bîrûnî’ye ayırmış; kapak yazısında onu “Astronom, Tarihçi, Botanikçi, Eczacılık uzmanı, Jeolog, Şair, Mütefekkir, Matematikçi, Coğrafyacı ve Hümanist” sözleriyle tanıtmıştır. İstanbul’daki Topkapı Sarayı’nda Bîrûnî’ye ilişkin bir minyatür bulunmaktadır.
Sıkça Sorulan Sorular
Biruni kimdir?
Bîrûnî, 973-1048 yılları arasında yaşamış, matematik, astronomi, coğrafya, tarih ve tıp alanlarında eserler vermiş hezârfen bir bilim insanıdır. İslam’ın Altın Çağı’nın en çok yönlü bilginlerinden biri kabul edilir.
Biruni nereli?
Harezm bölgesinin Kat şehrinde doğmuştur; burası bugün Özbekistan sınırları içindedir. Kökeni konusunda genel eğilim İran kökenli olduğu yönündedir, ancak bazı kaynaklarda Türk kökenli olabileceği de belirtilir.
Biruni neyi bulmuştur?
Trigonometride yarıçapı bir birim olarak kullanmayı önermiş, sinüs ve kosinüse ek olarak sekant, kosekant ve kotanjant fonksiyonlarını eklemiştir. Ayrıca gözlem aletlerinde verniye ilkesinin temellerini atmış ve özgül ağırlıkları bugünkü değerlere yakın biçimde hesaplamıştır.
Biruni neden önemlidir?
Gözlem ve deneyi kitaptan üstün tutan bilim anlayışı, astronomi ve matematikteki öncü katkıları ve Hindistan kültürünü tarafsız biçimde inceleyen çalışmaları nedeniyle önemlidir. Bilim tarihçilerine göre çağdaş astronominin temellerinin atılmasında etkili olmuştur.
