Hârizmî kimdir? Hârizmî, 9. yüzyılda yaşamış, matematik, gök bilim, coğrafya ve algoritma alanlarında çalışmış Fars bilim insanıdır. Cebiri bağımsız bir disiplin olarak ilk kez sistemli biçimde ele alması nedeniyle “cebrin kurucusu” sayılır. “Cebir” ve “algoritma” sözcükleri doğrudan onun çalışmalarına ve adının Latince biçimine dayanır.
Özet Bilgiler
- Doğum: 780, Harezm bölgesinin Hive şehri (günümüzde Özbekistan)
- Ölüm: 850, Bağdat
- Meslek: Matematikçi, astronom, coğrafyacı
- Memleketi: Harezm (Büyük Horasan bölgesi)
- Çalıştığı kurum: Bağdat’taki Beytü’l-Hikme (Bilgelik Evi)
- Bilinen eserleri: El-Kitab’ul Muhtasar fi’l Hesab’il Cebri ve’l Mukabele, Kitab al-Muhtasar fil Hisab el-Hind, Kitab surat al-arz, Zîc-ul Harezmî
Hayatı ve Eğitimi
Hârizmî’nin hayatına dair kesin olarak bilinen ayrıntı azdır. İranlı bir ailede, Büyük Horasan’ın Harezm şehrinde, bugünkü Özbekistan sınırları içindeki Hive’de 780 yılında doğduğu kabul edilir. Kaynaklarda tam künyesi Ebû Ca’fer Muhammed bin Mûsâ el-Hârizmî olarak geçer. Adındaki “el-Hârizmî” nisbesi memleketi Harezm’e işaret eder; farklı değerlendirmeler ise onun Bağdat’taki bir bağcılık bölgesi olan Kurtuba’dan gelmiş olabileceğini de tartışır.
Hârizmî, temel eğitimini Harezm’de aldıktan sonra ilmi çalışmalarını sürdürmek üzere Bağdat’a yerleşti. Bağdat o dönemde bilim ve ticaretin merkeziydi. Abbasi halifesi el-Memun, onun yeteneğinden haberdar olunca Hârizmî’yi saray kütüphanesinin yönetiminde görevlendirdi. Çalışmalarının büyük bölümünü 813 ile 833 yılları arasında, Antik Mısır, Mezopotamya, Yunan ve Hint medeniyetlerine ait eserlerle zenginleştirilmiş bu kütüphanede, Beytü’l-Hikme çatısı altında gerçekleştirdi. Burada Yunanca ve Sanskritçe bilimsel el yazmalarının çevrilmesi dahil pek çok bilimsel işte görev aldı.
Kaynaklar, onun Abbasi halifeleri Hârûnürreşîd’den el-Mütevekkil’e kadar uzanan dönemde yaşadığını ve hayatının büyük bölümünü Bağdat’ta geçirdiğini belirtir. Dinî görüşü hakkında da farklı yorumlar vardır: et-Taberi’nin kullandığı “el-Macûsî” sıfatı onun gençliğinde eski Zerdüşt inancına bağlı olduğuna işaret ederken, cebir kitabındaki önsöz onun Sünni bir Müslüman olduğunu göstermektedir. 850 yılında Bağdat’ta ölmüştür.
Cebir, Aritmetik ve Coğrafyaya Katkıları
Hârizmî’nin en önemli eseri, doğrusal ve ikinci dereceden denklemlerin ilk sistematik çözümünü sunan “Tamamlama ve Dengeleme ile Hesaplamaya Dair Özlü Kitap”tır. “İndirgeme” ve “dengeleme” yöntemlerini tanıtan bu kitap sayesinde cebir bağımsız bir disiplin hâline gelmiştir. Cebir alanındaki çalışmaları 16. yüzyıla kadar Avrupa üniversitelerinde temel matematik ders kitabı olarak kullanılmıştır. “Cebir” sözcüğü, denklem çözümünde kullandığı işlemlerden biri olan “el-cebir”den türemiştir.
Aritmetik alanındaki ikinci temel çalışmasının özgün Arapça metni kaybolmuş, ancak 12. yüzyılda yapılan Latince çevirisi günümüze ulaşmıştır. Bu kitap, Hint-Arap rakamlarına dayanan ondalık sayı sistemini ve sıfırı Batı dünyasına tanıtmıştır. “Algoritma” terimi de onun adının Latince biçimi olan “Algoritmi”den gelir. Aynı kökten, İspanyolca “guarismo” ve Portekizce “algarismo” sözcükleri türemiştir.
- Kitab surat al-arz: 833’te tamamladığı, Batlamyus’un Coğrafya’sını gözden geçirerek düzenlediği ve 2402 koordinat listesi içeren coğrafya eseri
- Zîc-ul Harezmî: Astronomi alanındaki tablo çalışması
- Kitab al-Amal bi’l Usturlab: Usturlap kullanımı üzerine eseri
- Akdeniz’in uzunluğu: Batlamyus’un fazla büyük tahminini düzelterek 50 derece boylam olarak hesaplaması
Hârizmî’nin cebir ile geometri arasında kurduğu ilişkinin matematik tarihindeki ilk örneklerden biri olduğu belirtilir. Ayrıca Batlamyus’un “Coğrafya” adlı yapıtını gözden geçirip düzenlemiş, astronomi ve astroloji alanında da eserler vermiştir. Bilgiyi kalıcı kılan bir başka adım ise eserlerin çoğaltılıp yayılmasıdır; bu bakımdan İbrahim Müteferrika‘nın matbaa çalışmaları ayrı bir dönüm noktasıdır. Onun cebirde attığı adımlar ise yüzyıllar sonra Isaac Newton gibi bilim insanlarının geliştirdiği matematiksel yöntemlerin zeminini hazırlamıştır.
Sıkça Sorulan Sorular
Hârizmî kimdir?
Hârizmî, 9. yüzyılda Bağdat’ta yaşamış, matematik, astronomi ve coğrafya alanlarında çalışmış Fars bilim insanıdır. Cebiri bağımsız bir disiplin olarak sistemli biçimde ilk kez ele alan kişi olarak kabul edilir.
Hârizmî nereli?
Harezm bölgesinin Hive şehrinde doğmuştur; burası bugün Özbekistan sınırları içindedir. Kaynaklar onu Fars ya da İranlı bir bilim insanı olarak tanımlar ve hayatının büyük bölümünü Bağdat’ta geçirdiğini belirtir.
Hârizmî hangi eserleri yazdı?
En bilinen eserleri, cebir üzerine “Tamamlama ve Dengeleme ile Hesaplamaya Dair Özlü Kitap”, aritmetik alanında Hint rakamlarıyla hesaplamayı anlatan kitabı ve 833’te tamamladığı coğrafya eseri Kitab surat al-arz’dır. Ayrıca Zîc-ul Harezmî ve usturlap üzerine çalışmaları vardır.
Hârizmî neden önemlidir?
Cebiri bağımsız bir disiplin hâline getirmesi ve Hint-Arap rakamlarıyla ondalık sayı sistemini Batı dünyasına tanıtması nedeniyle önemlidir. “Cebir” ve “algoritma” sözcükleri bugün hâlâ onun çalışmalarına ve adına dayanmaktadır.
