İbrahim Müteferrika (1674-1745), Osmanlı Devleti’nde Türkçe kitap basan ilk kişidir. Macar asıllı bir müteferrika, matbaacı, yayımcı, yazar ve çevirmen olan Müteferrika, Osmanlı Devleti’nde basımevi kurup Türkçe kitap yayımlayan ilk isim olarak anılır. Arapça harfleri kullanarak baskı yapan ilk Müslüman matbaacı olması, onu Osmanlı kültür tarihinde ayrı bir yere yerleştirir.
Özet Bilgiler
- Doğum: 1674, Kaloşvar, Erdel Prensliği (bugün Romanya sınırlarında)
- Ölüm: 1745, İstanbul (kaynakta matbaanın devri anlatılırken 1747 tarihi de geçmektedir)
- Meslek/Unvan: Müteferrika, matbaacı, yayımcı, yazar, çevirmen
- Memleketi: Kaloşvar (Erdel); hayatının büyük bölümü İstanbul’da geçti
- Bilinen başarısı: Osmanlı Devleti’nde Türkçe kitap basan ilk kişi, Darü’t-Tıbâati’l-Amire matbaasının kurucusu
- Yaşadığı dönem: IV. Mehmed, II. Mustafa ve III. Ahmed saltanatları
Hayatı ve Eğitimi
Üniteryen bir Macar olarak kaydedilen İbrahim Müteferrika, 1674 yılında Erdel Prensliği’ne bağlı Kaloşvar şehrinde doğdu. Macaristan’daki öğrenimi sırasında basım ve hat işlerini öğrendi. 1692’de, İkinci Viyana Kuşatması’ndan sonraki savaşlarda Osmanlılara esir düştü ve esir olarak İstanbul’a getirildi. Burada Müslüman oldu.
“Müteferrika” unvanı, sarayda padişah veya vezirlerin işlerine bakan görevli anlamına gelir; bu görevi yürüttüğü için bu adla anıldı. Başka diller de bilmesi nedeniyle yabancı devletlerle iletişim kuran heyetlerde bulundu. Bir dönem, geçici olarak Türkiye’ye davet edilen Macar beyi Ferenc Rákóczi’nin hizmetine verildi.
Matbaa fikri, Macaristan’daki öğrenimi sırasında öğrendiği basım bilgisine dayanıyordu. 1719-1720 yılları arasında matbaayı kurmayı başardı ve 1719’da ilk kez Marmara Denizi haritasını bastı. Böylece Osmanlı topraklarında kitap basımının ön hazırlıkları tamamlanmış oldu.
Matbaacılığı ve Eserleri
Matbaanın kurumsallaşması 1720’lerde gerçekleşti. 1720 yılında Paris’e elçi olarak gönderilen Yirmisekiz Mehmed Çelebi’nin oğlu Mehmed Said Efendi, Paris’te bir matbaayı ziyaret etmiş ve İstanbul’a dönüşünde bu konuda çalışmaya karar vermişti. İbrahim Müteferrika ile tanıştıktan sonra beraberce matbaa kurmak için çalışmalara başladılar. Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’nın desteklediği girişime, yalnızca dinî olmayan eserleri basmak şartıyla izin verildi; Şeyhülislâm Abdullah Efendi’den fetva, III. Ahmet’ten de uygunluk fermanı alındı. 16 Aralık 1727’de Darü’t-Tıbâati’l-Amire adlı ilk matbaanın kurulmasına başlandı. Makine ve Latin alfabesi kalıpları yurt dışından getirtildi, Yalova’da bir kâğıt fabrikası (Kağıthane-i Yalakabad) kuruldu.
1729’da matbaanın bastığı ilk kitap Vankulu Lügati oldu ve 500 adet basılan bu kitabın tamamı satıldı. Müteferrika ömrü boyunca 17 ayrı kitap, toplam 22 cilt bastı; basılan 9700 kitabın 6724’ü satıldı. Bastığı eserler arasında Tuhfetü’l-Kibar fi Esfar el-Bihar, Tarih-i Seyyah, Tarih-i Hind-i Garbi, Tarih-i Timur Gürgan, Grammaire Turque, Cihannüma, Kitab-ı Tarih-i Naima ve Tarih-i Raşid yer alır.
Kendi kaleme aldığı telif eserleri arasında Risâle-i İslamiyye (1710), Vesilet-üt-Tıbâa (1726) ve Usul el-Hikem fi Nizam el-Ümem (1732) bulunur. Fiyuzat-ı Mıknatısiye (1732) ise William Whiston’ın bir eserinden yaptığı özet çevirisidir. Müteferrika tarafından basılan özgün yapıtlar bugün Yalova’daki İbrahim Müteferrika Kâğıt Müzesi’nde sergilenmektedir.
Basılı bilginin çoğalması yalnızca Osmanlı ile sınırlı bir gelişme olmadı. Elektrik ve iletişim teknolojilerinin tarihinde Thomas Edison’un hayatı ve buluşları nasıl bir dönüm noktasıysa, Müteferrika’nın matbaası da Osmanlı için benzer bir eşiktir. Aynı şekilde, matbaacı ve yayımcı kimliğiyle öne çıkan Benjamin Franklin de basılı yayıncılığın toplumsal etkisini gösteren isimlerden biridir.
Ölümü
İbrahim Müteferrika 1745 yılında İstanbul’da öldü. Vikipedi’nin aynı maddesinde matbaanın devri anlatılırken ölümü için 1747 tarihi de geçtiği için, kaynaklarda ölüm yılı konusunda bir farklılık bulunduğunu not etmek gerekir. Cenazesi Aynalıkavak Kabristanı’na defnedilmiş, 1942 yılında Reşid Saffet Atabinen’in çabaları sonucunda buradan alınarak Galata Mevlevîhânesi haziresine nakledilmiştir.
Devlet görevi nedeniyle bir süre sonra Mehmed Said Efendi matbaadan ayrıldı ve İbrahim Müteferrika matbaayı tek başına idare etmeye başladı; bu dönemde en çok kalifiye eleman bulma sıkıntısı yaşandı. Ölümünün ardından matbaanın işletme izni Rumeli kadılarından İbrahim Efendi ile Anadolu kadılarından Ahmed Efendi’ye verildi. Bu ikili 1757’de yalnızca bir tek kitap basabildi; bu da Müteferrika’nın bastığı Vankulu Lügati’nin ikinci baskısıydı. Bu tarihten sonra matbaa 1784’e kadar hiçbir faaliyette bulunamadı.
Sıkça Sorulan Sorular
İbrahim Müteferrika kimdir?
İbrahim Müteferrika, Osmanlı Devleti’nde basımevi kurup Türkçe kitap yayımlayan ilk kişidir. Macar asıllı olan Müteferrika; matbaacı, yayımcı, yazar ve çevirmen kimlikleriyle çalıştı ve Arapça harfleri kullanarak baskı yapan ilk Müslüman matbaacı oldu.
İbrahim Müteferrika nereli?
1674’te Erdel Prensliği’nin Kaloşvar şehrinde doğdu; bu şehir bugün Romanya sınırları içindedir. 1692’de savaşta Osmanlılara esir düşerek İstanbul’a geldi ve burada Müslüman oldu; hayatının büyük bölümünü İstanbul’da geçirdi.
İbrahim Müteferrika hangi kitapları bastı?
Matbaanın bastığı ilk kitap 1729 tarihli Vankulu Lügati’dir ve 500 adet basılmıştır. Müteferrika ömrü boyunca 17 ayrı kitap, 22 cilt bastı; bunlar arasında Tarih-i Naima, Tarih-i Raşid, Cihannüma, Grammaire Turque ve Tarih-i Hind-i Garbi gibi eserler bulunur.
İbrahim Müteferrika neden önemlidir?
Osmanlı Devleti’nde Türkçe kitap basan ilk kişi ve Arap harfleriyle baskı yapan ilk Müslüman matbaacı olması nedeniyle önemlidir. Şeyhülislâmdan fetva ve padişahtan ferman alınarak kurulan matbaası, dinî olmayan eserlerin basılmasına izin verilen ilk kurumsal girişimdir.
