Refet Bele kimdir? İbrahim Refet Bele, 1881’de Selanik’te doğmuş Türk asker ve siyasetçidir. Türk Kurtuluş Savaşı’na katılan ilk beş generalden biri olmuş, 19 Mayıs 1919’da Mustafa Kemal Paşa ile birlikte Samsun’a çıkmıştır. Cumhuriyetin kuruluş yıllarında İçişleri ve Millî Savunma Bakanlığı görevlerinde bulunmuş, daha sonra Türkiye’nin ilk muhalefet partisinin kurucuları arasında yer almıştır.
Özet Bilgiler
- Adı: İbrahim Refet Bele
- Doğum: 1881, Selanik
- Ölüm: 2 Ekim 1963, İstanbul
- Meslek: Asker ve siyasetçi
- Ailesi: Babası Mehmet Servet Bey, annesi Emine Adviye Hanım
- Görevleri: İçişleri Bakanlığı, Millî Savunma Bakanlığı, I. dönem İzmir ve II. dönem İstanbul milletvekilliği
- Bilinen yönü: Kurtuluş Savaşı’na katılan ilk beş generalden biri; Mudanya Mütarekesi sonrası Ankara Hükûmeti’nin İstanbul temsilcisi
Hayatı ve Eğitimi
1881 yılında Selanik’te doğdu. Babası Mehmet Servet Bey, annesi Emine Adviye Hanım’dır; Selanik’te yaşayan Rumeli kökenli bir aileye mensuptu. Soyadı Kanunu’ndan sonra aldığı Bele soyadı, Bulgaristan’da dedesi Beleli Mehmet Bey’in sahip olduğu Bele kasabasından gelmiştir. Balkanlar’daki karışıklıklar nedeniyle İstanbul’a gelen ailesi, bebekliğinde Selanik’e geri dönmüştü. İlk ve orta öğrenimini İstanbul ve Selanik’te tamamladıktan sonra girdiği İstanbul’daki Harp Okulu’nda, ileride Kurtuluş Savaşı’nın lideri olacak kişilerle birlikte okudu.
1898 yılının sonunda piyade teğmen rütbesiyle mezun olup 3. Ordu emrine verildi. 1903 yılındaki Bulgar ayaklanmasının bastırılmasında rol aldı; aynı yıl üsteğmen, 1906’da yüzbaşı oldu. 1908’de Hareket Ordusu Jandarma Taburu’na komuta etti. Bu dönemde İttihat ve Terakki Cemiyeti üyesi oldu ve cemiyetin kurucularından Talat Paşa’nın en yakın arkadaşları arasında yer aldı. 31 Mart İsyanı’ndan sonra toplanan kongrede, cemiyetin siyasi parti hâline gelmesi ve askerin politikadan çekilmesi gerektiğini savunan Mustafa Kemal’i destekledi.
Ekim 1909’da başladığı Harp Akademisi’ne devam ederken önce Trablusgarp Savaşı’na, sonra Balkan Savaşı’na katıldı. 1 Kasım 1912’de Harp Akademisi’ni birincilikle bitirip Genelkurmay Karargâhı’na atandı ve 1914’te I. Dünya Savaşı’na katıldı. Savaşta Sina-Filistin Cephesi’nde, özellikle İkinci Gazze Muharebesi’nde büyük yararlıklar gösterdi; birçok madalya ve nişan kazandı. Aynı savaşta Çanakkale, Kafkas ve Suriye cephelerinde görev yapan Fevzi Çakmak gibi komutanlar da bu cephelerde savaşıyordu. Batı Anadolu’da ise direnişin simgesi hâline gelen Hasan Tahsin gibi isimlerle aynı dönemin şartlarında mücadele edildi.
Millî Mücadele’deki Rolü
Mondros Mütarekesi’nin imzalanmasından sonra İstanbul’a döndü. Üstlendiği Jandarma Genel Komutanlığı görevi, ülkeyi bir arada tutmaya çalışan milliyetçi subaylar açısından önemliydi. İstanbul’un asayiş sorunuyla ilgilenirken bir yandan da Anadolu’ya silah gönderdi. Jandarma Umum Kumandanı olarak görev yaptığı günlerden itibaren, Millî Mücadele planları için Mustafa Kemal Paşa’nın evinde yapılan toplantılara katıldı. Mustafa Kemal, Ali Fuat, Rauf ve Kâzım Karabekir beylerle birlikte “Kurtuluş Savaşı’nın ilkleri” diye anılan grubun parçası oldu ve bu toplantılarda Anadolu’daki gücün başına Mustafa Kemal Paşa’nın geçmesini önerdi.
16 Mayıs 1919’da, 9. Ordu Müfettişi göreviyle Anadolu’ya giden Mustafa Kemal Paşa ile birlikte Bandırma Vapuru’na binerek Samsun’a gitti; bu yolculuğa katılmasını Mustafa Kemal Paşa istemişti. Samsun’a varışın ardından, Millî Mücadele’nin gerekçesini, amacını ve yöntemini açıklayan Amasya Genelgesi’nin hazırlandığı toplantılara katıldı ve 21 Haziran 1919’da gizli bir genelgeyle duyurulan metinde imzası bulunanlardan biri oldu. İngilizlerin Samsun bölgesine asker çıkarması üzerine Kavak civarına topçu birliği yerleştirerek harekâtı durdurdu. 13 Temmuz 1919’da Takvim-i Vekayi’de yayımlanan yazıyla ordudaki görevinden alındı; oysa görevden alınacağını hisseden Refet Bey, 12 Temmuz’da Kavak’tan gönderdiği telgrafla istifasını bildirmişti.
Ordudan ayrıldıktan sonra Erzurum Kongresi’ne ve ardından Samsun delegesi olarak Sivas Kongresi’ne katıldı. Erzurum Kongresi’nde seçilen dokuz kişilik Heyet-i Temsiliye’ye, Sivas’a geldiğinde onuncu kişi olarak dâhil edildi; onun önerisiyle kongrede temsilcisi olmayan bölgelerden altı üye daha seçilerek heyetin üye sayısı 16’ya çıkarıldı. Sivas Kongresi’nde Amerikan mandasını savunan grupta yer aldı ve 8 Eylül günü uzun bir konuşmayla mandayı savundu. Ardından Aydın ve Salihli cephesine komutan olarak gönderildi; “Nazilli Komutanı Servet Bey” kod adıyla Nazilli’ye yerleşti ve 1920 başlarından itibaren fiilen 23. ve 57. tümenlere komuta etti.
Bakanlıkları ve Siyasi Hayatı
Son Osmanlı Meclis-i Mebusanı seçimlerinde İzmir milletvekili olarak seçildiyse de rahatsızlığını ileri sürerek İstanbul’a gitmedi. İstanbul’un işgali ve Mebusan Meclisi’nin feshedilmesi üzerine 19 Mart’ta başlayan 1. TBMM seçimlerinde İzmir milletvekili oldu. Hilafet yanlıları tarafından nisan ayında Düzce’de başlatılan isyanın bastırılmasında görev aldı. İçişleri Bakanlığı ve Millî Savunma Bakanlığı görevlerini yürüttü; Millî Mücadele’nin Ankara’daki yönetiminde sorumluluk üstlendi.
Mudanya Mütarekesi’nin imzalanmasından sonra Ankara Hükûmeti’nin İstanbul’daki temsilcisi sıfatıyla görev yaptı. Saltanatın kaldırıldığını Sultan Vahdettin’e tebliğ eden, 4 Kasım 1922 tarihinde İstanbul’un idaresine TBMM namına el koyan, Vahdettin’in İstanbul’dan ayrılışından sonra Abdülmecid Efendi ile görüşen ve TBMM tarafından halife seçilmesi üzerine ona uyması gereken şartları tebliğ eden kişi oldu. Cumhuriyet döneminde Mustafa Kemal Paşa ile görüş ayrılıklarına düştü ve Türkiye’nin ilk muhalefet partisi olan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın kurucuları arasında yer aldı. İzmir suikastı sanıkları arasında yargılandı ve beraat etti; böylece Mustafa Kemal Atatürk’ün sağlığında tekrar milletvekili olabilen iki kişiden biri oldu; diğeri Ali Fuat Paşa’ydı.
Ölümü
Refet Bele, 2 Ekim 1963 tarihinde İstanbul’da vefat etti. Geride bıraktığı anılar ve belgeler, Millî Mücadele’nin ilk yıllarına, İstanbul’daki geçiş dönemine ve erken cumhuriyet dönemi siyasetine ilişkin önemli bir kaynak olarak değerlendirilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Refet Bele kimdir?
İbrahim Refet Bele, 1881’de Selanik’te doğmuş Türk asker ve siyasetçidir. Kurtuluş Savaşı’na katılan ilk beş generalden biri olmuş, İçişleri ve Millî Savunma Bakanlığı görevlerinde bulunmuştur.
Refet Bele nereli?
1881 yılında Selanik’te doğmuştur ve Selanik’te yaşayan Rumeli kökenli bir aileye mensuptur. Ailesi Balkanlar’daki karışıklıklar nedeniyle İstanbul’a gelmiş, daha sonra yeniden Selanik’e dönmüştür.
Refet Bele hangi görevlerde bulundu?
Jandarma Genel Komutanlığı, Aydın Cephesi komutanlığı, İçişleri Bakanlığı ve Millî Savunma Bakanlığı görevlerini üstlenmiştir. Ayrıca I. dönem İzmir ve II. dönem İstanbul milletvekilliği yapmıştır.
Refet Bele neden önemlidir?
19 Mayıs 1919’da Mustafa Kemal Paşa ile birlikte Samsun’a çıkan ekibin içinde yer almış, Amasya Genelgesi’ne imza atmış ve Heyet-i Temsiliye’de görev almıştır. Ayrıca saltanatın kaldırıldığını Sultan Vahdettin’e tebliğ eden ve İstanbul’un idaresine TBMM namına el koyan kişidir.
