Fevzi Çakmak kimdir? Mustafa Fevzi Çakmak, 12 Ocak 1876’da İstanbul’da doğmuş Türk asker, siyasetçi ve devlet adamıdır. Türkiye’nin Mustafa Kemal Atatürk’ten sonraki ikinci ve son mareşali olan Çakmak, ilk Millî Savunma Bakanı ve Türk Silahlı Kuvvetleri’nin Cumhuriyet dönemindeki ilk genelkurmay başkanıdır. Kurtuluş Savaşı’nda Sakarya’dan Büyük Taarruz’a kadar cephenin askerî planlamasında belirleyici görevler üstlenmiştir.
Özet Bilgiler
- Adı: Mustafa Fevzi Çakmak
- Doğum: 12 Ocak 1876, İstanbul (Anadolu Kavağı)
- Ölüm: 10 Nisan 1950, İstanbul
- Meslek: Asker, siyasetçi, devlet adamı
- Rütbesi: Mareşal (Müşir) – Atatürk’ten sonraki ikinci ve son mareşal
- Ailesi: Babası Topçu Albayı Ali Sırrı, annesi Hesna Hanım
- Önemli görevleri: İlk Millî Savunma Bakanı, İcra Vekilleri Heyeti Reisliği, Cumhuriyet döneminin ilk Genelkurmay Başkanı
- Bildiği diller: İngilizce, Almanca, Fransızca, Rusça, Farsça, Arapça, Arnavutça, Sırpça
Hayatı ve Eğitimi
Mareşal Fevzi Çakmak, 12 Ocak 1876’da İstanbul Anadolu Kavağı’nda, Çakmakoğullarından Topçu Albayı Ali Sırrı ile Hesna Hanım’ın oğlu olarak dünyaya geldi. İlk ve orta öğrenimini Kuleli Askerî Lisesi’nde tamamladıktan sonra 29 Nisan 1893’te Harbiye’ye kaydoldu ve 28 Ocak 1896’da piyade teğmen rütbesiyle mezun oldu. Ardından Mekteb-i Erkân-ı Harbiye’ye girerek 25 Aralık 1898’de kurmay yüzbaşı rütbesiyle bitirdi.
Bir süre Erkân-ı Harbiye 4. Şube’de görev yaptıktan sonra 1899’da 3. Ordu’ya bağlı Metroviçe’deki 18. Fırka’nın kurmay heyetinde görevlendirildi ve Balkanlar’daki Sırp ve Arnavut çetelere karşı verilen mücadeleye katıldı. Kısa aralıklarla terfi ederek 1907’de miralaylığa (albay) yükseldi. 1908’de İkinci Meşrutiyet ilan edildiğinde 35. Fırka Komutanı ve Taşlıca Mutasarrıfıydı; 1910’da Arnavutluk’ta çıkan ayaklanmayı bastırmakla görevlendirilen Kosova Kolordusu’nun kurmay başkanlığına atandı. 1911’de Trablusgarp Savaşı başlayınca Rumeli’nin savunmasıyla görevli Garp (Vardar) Ordusunun kurmay başkanı oldu; Balkan Savaşı sırasında farklı birlik ve kurmay görevlerinde bulundu. 1913’te 5. Kolordu Komutanlığına atandı ve Mart 1915’te tuğgeneral rütbesine yükseltildi.
I. Dünya Savaşı’nda Çanakkale, Kafkas ve Suriye cephelerinde savaştı ve 1918’de ferikliğe yükseldi. Çanakkale Cephesi’nde V. Kolordu Komutanı olarak 6 Ağustos ve 13 Ağustos 1915 tarihlerindeki muharebelere katıldı; komutasındaki birlikler Conkbayırı’nın düşman eline geçmemesine ve Albay Mustafa Kemal Bey’in 10 Ağustos tarihindeki Conkbayırı taarruzuna yardımcı oldu. 10 Aralık 1915’te ek görev olarak Anafartalar Grubu Komutan Vekilliğine de getirildi.
Kurtuluş Savaşı’ndaki Görevleri
Mondros Mütarekesi imzalandığında sağlık nedenleriyle İstanbul’da bulunuyordu. 24 Aralık 1918’den 14 Mayıs 1919’a kadar ferik rütbesiyle Osmanlı Devleti’nin Erkân-ı Harbiye Reisliği görevini yürüttü. Ardından 1. Ordu Müfettişliği, Askerî Şûra üyeliği ve Ali Rıza Paşa ile Salih Hulusi Paşa hükûmetlerinde Harbiye Nazırlığı yaptı. Bu görevi sırasında Anadolu’daki millî kurtuluş hareketine silah ve cephane gönderilmesini kolaylaştırıcı bir tutum izledi. İstanbul’un işgalinin ardından Anadolu’ya geçmeye karar verdi ve 27 Nisan 1920’de Ankara’ya ulaştı. Birinci dönem TBMM’ye Kozan milletvekili olarak katıldı; 26 Mayıs 1920’de İstanbul Hükûmeti tarafından ulusal hareketin önderlerinden biri olarak rütbesinin kaldırılmasına, nişanlarının geri alınmasına ve idamına karar verildi.
3 Mayıs 1920’de Millî Müdafaa Vekilliğine getirildi. 24 Ocak 1921’de Mustafa Kemal Paşa’nın İcra Vekilleri Heyeti Reisliği’nden ayrılması üzerine, Millî Müdafaa Vekilliği üzerinde kalmak kaydıyla İcra Vekilleri Heyeti Reisliğini de üstlendi. İkinci İnönü Muharebesi’nin zaferle sonuçlanmasının ardından 3 Nisan 1921’de rütbesi TBMM kararıyla korgeneralliğe yükseltildi. Garp Cephesi Kumandanı İsmet Paşa’nın cephede olması nedeniyle 3 Ağustos 1921’de Erkân-ı Harbiye-i Umûmiye Vekilliği görevine de getirildi. Sakarya Meydan Muharebesi sırasında, Büyük Millet Meclisi Reisi ve Başkumandan Mustafa Kemal Paşa ile birlikte cephede harekâtı yönetti. İzmir’in işgal günlerinde adı direnişle anılan Hasan Tahsin gibi isimler de aynı mücadelenin farklı cephelerinde tarihe geçti.
14 Ocak 1922’de Millî Müdafaa Vekilliğinden, 9 Temmuz 1922’de İcra Vekilleri Heyeti Reisliğinden ayrıldı ve Genelkurmay Başkanı olarak Büyük Taarruz’un askerî planlarını hazırladı. Zaferle sonuçlanan Dumlupınar Meydan Muharebesi’nin ardından 31 Ağustos 1922’de rütbesi, Başkomutan Mustafa Kemal Paşa’nın tavsiyesi üzerine TBMM tarafından mareşalliğe terfi ettirildi. Millî Mücadele’ye yalnızca düzenli ordunun komutanları değil, cepheye gönüllü katılan isimler de damgasını vurdu; Kara Fatma gibi cephede görev alan kadınlar bu dönemin hatırasında ayrı bir yer tutar.
Cumhuriyet Dönemi ve Siyasi Hayatı
“Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Vekilliği”nin kaldırılmasıyla 30 Ekim 1924’e kadar TBMM’de Kozan milletvekilliği görevine devam etti. Mustafa Kemal Paşa’nın askerlik yapanların siyasete karışmamaları gerektiğine dair talimatından sonra 31 Ekim 1924’te askerlik görevini siyasete tercih ederek milletvekilliğinden istifa etti. Genelkurmay Başkanlığı görevini 23 yıl yürüttükten sonra 12 Ocak 1944’te, 68 yaşında yaş haddinden emekliye sevk edildi; Türkiye Cumhuriyeti’nin en uzun süre görev yapan genelkurmay başkanıdır.
1946 seçimlerinde Demokrat Parti listesinden bağımsız aday olarak TBMM’ye girerek VIII. dönem İstanbul milletvekili seçildi ve 22 sene sonra yeniden Meclise katıldı. Aynı yıl İsmet İnönü’ye karşı Demokrat Parti’nin Cumhurbaşkanı adayı olarak 59 oy aldı. Partisinden istifa ettikten sonra 19 Temmuz 1948’de Osman Bölükbaşı ile birlikte Millet Partisi’nin kurucu üyeleri arasında yer aldı ve partinin fahri başkanı oldu.
Ölümü
Fevzi Çakmak, 1950 seçimlerinde Millet Partisi’nin adayı oldu ancak seçimden birkaç hafta önce, 10 Nisan 1950’de İstanbul’daki Teşvikiye Sağlık Yurdu’nda hayatını kaybetti. Cenazesi Eyüpsultan Mezarlığı’ndaki aile mezarlığına, kızının yanına defnedildi; ailesinin isteğiyle Ankara’daki Devlet Mezarlığı’na nakledilmedi. Mareşal Çakmak, Fatma Fitnat Çakmak ile evliydi ve Nigar ile Ayşe Muazzez adlarında iki kızı vardı.
Sıkça Sorulan Sorular
Fevzi Çakmak kimdir?
Mustafa Fevzi Çakmak, 12 Ocak 1876’da İstanbul’da doğmuş Türk asker ve devlet adamıdır. Türkiye’nin Atatürk’ten sonraki ikinci ve son mareşali, ilk Millî Savunma Bakanı ve Cumhuriyet döneminin ilk genelkurmay başkanıdır.
Fevzi Çakmak nereli?
12 Ocak 1876’da İstanbul’un Anadolu Kavağı semtinde doğmuştur. Babası Çakmakoğullarından Topçu Albayı Ali Sırrı, annesi Hesna Hanım’dır.
Fevzi Çakmak hangi görevlerde bulundu?
Çanakkale’de V. Kolordu Komutanlığı, Kurtuluş Savaşı’nda Millî Müdafaa Vekilliği ve İcra Vekilleri Heyeti Reisliği, ardından 23 yıl Genelkurmay Başkanlığı yaptı.
Fevzi Çakmak mareşalliği nasıl aldı?
Büyük Taarruz’un askerî planlarını Genelkurmay Başkanı olarak hazırlamış, Dumlupınar Meydan Muharebesi’nin zaferle sonuçlanmasının ardından 31 Ağustos 1922’de Başkomutan Mustafa Kemal Paşa’nın tavsiyesi üzerine TBMM tarafından mareşalliğe terfi ettirilmiştir.
