Kara Fatma, nüfus kayıtlarındaki adıyla Fatma Seher Erden, Kurtuluş Savaşı’nda çete ve müfreze düzeyinde görev alan Türk kadın askerdir. Milis müfreze komutanı olarak onbaşı rütbesiyle Batı Cephesi’nde görevlendirilmiş, zamanla komutasında yüzlerce er ve onlarca kadından oluşan bir birlik toplamıştır. I. ve II. İnönü, Sakarya ve Dumlupınar muharebelerine katılmış, İstiklâl Madalyası ile ödüllendirilmiştir.
Özet Bilgiler
- Adı: Fatma Seher Erden; soyadı kanunundan önceki takma adıyla Kara Fatma
- Doğum: 1888; doğum yeri kayıtlarla doğrulanmamış olmakla birlikte Erzurum olduğu düşünülür
- Ölüm: 2 Temmuz 1955, İstanbul (Darülaceze)
- Meslek/Unvan: Milis müfreze komutanı, kadın asker; üsteğmen rütbesiyle emekli
- Ailesi: Erzurum’un Ergemansur köyünden (bugünkü Çayköy) İbrahim Yahya’nın kızı; eşi “Derviş” lakaplı subay Ahmet Bey
- Katıldığı savaşlar: Balkan Savaşları, I. Dünya Savaşı (Kafkas Cephesi), Kurtuluş Savaşı (Batı Cephesi)
- Ödül: İstiklâl Madalyası
Hayatı ve Eğitimi
1888’de doğdu; doğum yerinin Erzurum olduğu düşünülse de bu bilgi kayıtlarla doğrulanmamıştır. Nüfus kayıtlarında adı “Mahi” olarak geçer, ancak kendisi ve çevresi “Fatma” adını kullanmıştır. Erzurum’un Ergemansur köyünden (bugünkü Çayköy) İbrahim Yahya’nın kızıdır. “Derviş” lakaplı subay Ahmet Bey ile evlenmiş; Edirne’de görev yapan eşiyle birlikte Balkan Savaşları’nda yer almıştır.
I. Dünya Savaşı’nda eşi Kafkas Cephesi’ne giderken Edirne’de kaldı ve kendi ailesinden on civarında kadını örgütleyerek Edirne’de çarpıştı. Eşi Binbaşı Ahmet Bey’in Sarıkamış’ta can verdiği haberini aldıktan sonra eşinin memleketi Van’a gitti. Erzurum Kongresi sırasında kardeşi Mehmet Çavuş ile birlikte teşkilat için 100-150 kişi topladı. Bu dönemde, Kurtuluş Savaşı’nın Doğu Cephesi’nde gösterdiği başarılarla tanınan komutanlardan Kazım Karabekir gibi isimlerin yürüttüğü örgütlenme çalışmaları, bölgedeki direnişin temelini oluşturuyordu.
Mustafa Kemal ile Görüşmesi ve “Kara” Lakabı
Trabzon’da yayımlanan İstikbal gazetesine 1922’de anlattıklarına göre, Sivas Kongresi devam ederken Mustafa Kemal’le görüşmek için Sivas’a gitmiş ve “Kara” lakabını gözü karalığından ötürü bizzat Mustafa Kemal’den almıştır.
Kurtuluş Savaşı’ndaki Rolü
Milis müfreze komutanı olarak onbaşı rütbesiyle Batı Cephesi’nde görevlendirildi ve aldığı talimat üzerine İstanbul’a giderek Topkapılı Pir Mehmet ve Laz Tahsin ile birlikte on beş kişilik bir çete kurdu. Birlikte İzmit’e giderek çeteyi genişlettiler; Van’dan gelen kardeşi de 150 kişilik çetesiyle kendilerine katıldı. Zamanla emrinde 700 erkek ve 43 kadından oluşan bir birlik doğdu. Bu birlikle Rum ve Ermeni çeteleri ile eşkıyalarla mücadele etti ve İzmit’in düşman işgalinden kurtarıldığı 28 Haziran 1921’e kadar İzmit’te kaldı.
İzmit cephesinden sonra İznik cephesinde görev aldı. 300 kişiyi aşkın birliğiyle I. İnönü, II. İnönü, Sakarya ve Dumlupınar muharebelerinde çarpıştı; teğmen rütbesini Sakarya Savaşı sonrasında aldı. Hatıralarında aktardığına göre 1 Mayıs 1922’de Ankara’da Rusya Sefaretinin düzenlediği kutlamalarda yapılan silah atma yarışmasında birinci geldi; Mustafa Kemal Paşa kendisine gümüş bir sigara tabakası hediye etti ve rütbesini teğmenliğe yükseltti. Bu gelişme yurt dışı basında da yer bulmuş, teğmenliğe yükselmesi New York Times gazetesinde haber olmuştur.
Büyük Taarruz’un ilk günlerinde General Trikupis’in birliğine esir düştüyse de kaçarak yeniden müfrezesinin başına geçti. Taarruzun zaferle sonuçlanmasının ardından müfrezesiyle Bursa’ya geçerek Bursa’nın Yunan işgalinden kurtuluşunda rol oynadı. Mudanya Ateşkes Antlaşması’ndan sonra Erzurum’a döndü.
Savaş Sonrası Yaşamı
Onbaşılık rütbesiyle başladığı askerlikten üsteğmen rütbesiyle emekli oldu ve emekli maaşını Kızılay’a bağışladı. İzmir İktisat Kongresi’nde İzmir delegelerinden biri olarak yer aldı. Kendisiyle birlikte savaşa katılan, bir çatışmada elini kaybeden ve aklî dengesi bozulan yeğeni küçük Fatma ile onun çocuklarını sahiplendi. İstanbul’da yaşarken gazeteci Mekki Sait Esen kendisini bulmuş; yaptığı röportaj 1933’te Yedi Gün dergisinde yayımlanmıştır.
1944’te anılarını yayımladı; geçimini sağlamak için anılarını yayımladığını “Muhterem Vatandaşlarım” başlıklı bir paragrafla açıkladı. Aynı yıl kendisine maaş bağlanması için Baş Vekalet’e dilekçeyle başvurduysa da yanıt alamadı. 1950’de Kadın Gazetesi’nde ihtiyaç içinde olduğu haberinin yayımlanması üzerine yardım listeleri açıldı ve dönemin İstanbul Belediye Başkanı Lütfi Kırdar’ın girişimiyle kendisine bir iş verildi. 1954’te, yaşı ilerlediği için çalışamayan ve bakacak kimsesi bulunmayan Kara Fatma için Kars mebusu Tezer Taşkıran ile Rize mebusu Yusuf İzzet Akçal’ın verdiği önergeyle TBMM 170 lira aylık tahsis etti.
Ölümü
Geçirdiği hastalık üzerine 21 Haziran 1955’te Darülaceze’nin hastane bölümüne yatırılan Fatma Seher Hanım, 11 gün sonra kalp yetmezliği nedeniyle 2 Temmuz 1955’te Darülaceze’de 67 yaşında hayatını kaybetti ve Kasımpaşa’daki Kulaksız Mezarlığı’na defnedildi.
Mirası ve Etkisi
Kulaksız Mezarlığı’ndaki mezarı 2014’te Kızılay tarafından anıt mezar haline getirildi. Anıt mezar taşına “Türk Kızılayı Bağışçısı Gazi Üsteğmen Fatma Seher Hanım namı-ı diğer Kara Fatma 1888-1955” yazılmıştır. Aşkale’deki köyü Çayköy’e 2021’de Erzurum Girişimci Kadınlar Derneği tarafından bir kütüphane yaptırılmış ve 2 metrelik bir rölyefi konulmuştur. Bursa’nın Konak mahallesinde Kara Fatma Heykeli yapılmış, heykelin bulunduğu meydan Kara Fatma Meydanı olarak adlandırılmıştır.
Kara Fatma’nın adı popüler kültürde de yaşatılmıştır: TRT 1’de yayınlanan Kurtuluş dizisinde kendisini Füsun Demirel, Kanal D’de yayınlanan Vatanım Sensin dizisinde ise Demet Evgar canlandırmıştır. Kurtuluş Savaşı’nda henüz dokuz yaşında bir kız çocuğu iken babasıyla birlikte cepheye katılan Nezahat Onbaşı gibi isimlerle birlikte Kara Fatma, savaşta rol almış kadınların en bilinen örneklerinden biri olarak anılır.
Sıkça Sorulan Sorular
Kara Fatma kimdir?
Kara Fatma, nüfus kayıtlarındaki adıyla Fatma Seher Erden, Kurtuluş Savaşı’nda müfreze komutanı olarak görev alan Türk kadın askerdir. “Kara” lakabını kendisine bizzat Mustafa Kemal vermiştir. İstiklâl Madalyası sahibidir ve üsteğmen rütbesiyle emekli olmuştur.
Kara Fatma nereli?
1888’de doğduğu ve Erzurumlu olduğu belirtilir; ancak doğum yeri kayıtlarla doğrulanmamıştır. Erzurum’un Ergemansur köyünden (bugünkü Çayköy) İbrahim Yahya’nın kızıdır. Nüfus kayıtlarında adı “Mahi” olarak geçer, kendisi ve çevresi “Fatma” adını kullanmıştır.
Kara Fatma hangi savaşlara katıldı?
Balkan Savaşları’nda ve I. Dünya Savaşı’nın Kafkas Cephesi’nde görev aldı. Kurtuluş Savaşı’nda Batı Cephesi’nde I. ve II. İnönü, Sakarya ile Dumlupınar muharebelerine katıldı; İzmit ve Bursa’nın kurtuluşunda rol oynadı.
Kara Fatma neden önemlidir?
Kurtuluş Savaşı’nda emrinde 700 erkek ve 43 kadından oluşan bir birliği yönetmiş, cepheden cepheye silah ve cephane taşımıştır. Savaş sonrasında emekli maaşını Kızılay’a bağışlaması ve kadın kahramanları simgeleyen anıtlarla anılması, adını dönemin simge isimlerinden biri hâline getirmiştir.
