Ömer Hayyam kimdir? Ömer Hayyam (18 Mayıs 1048, Nişabur – 4 Aralık 1131), Fars polimat; matematikçi, astronom, tarihçi, filozof ve şairdir. Tam adı Gıyaseddin Ebu’l-Feth Ömer ibni İbrahim Nişaburi olan Hayyam, Selçuklu İmparatorluğu’nun ilk başkenti Nişabur’da dünyaya geldi. Dünyada en çok rubaileriyle tanınır; ancak matematik ve gök bilim alanındaki çalışmaları da tarih boyunca etkili olmuştur.
Özet Bilgiler
- Doğum: 18 Mayıs 1048, Nişabur (Horasan, İran)
- Ölüm: 4 Aralık 1131
- Meslek/Unvan: Matematikçi, astronom, tarihçi, filozof ve şair
- Memleketi: Nişabur
- Bilinen eserleri: Rubâiyyât, Nevrûznâme, Zîc-i Melikşâhî
- Öne çıkan başarısı: Celali takviminin hazırlanması
- Adının anlamı: “Hayyam”, Arapçada “çadırcı” demektir
Hayatı ve Eğitimi
Ömer Hayyam, 1048 yılında Selçuklu hanedanlığı altında refahın zirvesine ulaşmış olan Nişabur’da doğdu. Nişabur, aynı zamanda Zerdüştîliğin önemli merkezlerinden biriydi ve kaynaklara göre Hayyam’ın babasının İslam’ı seçmiş bir Zerdüşt olması muhtemeldir. Bu durum, şairin yetiştiği kültürel ortamın çok katmanlı yapısını göstermesi bakımından dikkat çekicidir.
Hayatına ilişkin bilgiler sınırlıdır. Adının çadırcı anlamına gelmesi nedeniyle atalarının çadırcılık ticaretiyle uğraştığı varsayılmıştır. Arapça kaynaklarda adı Ebu’l Feth Ömer ibn İbrahim el-Hayyam olarak geçer. Nişabur’da doğup ömrünün önemli bir bölümünü bu bölgede geçirdiği, dönemin ilim çevreleriyle ilişki içinde olduğu belirtilir.
Kaynaklarda Nizâmülmülk ve Hasan Sabbah ile aynı dönemde yaşadığı, hatta aynı medresede öğrenim gördüğü yönünde anlatılar bulunmaktadır. Ancak bu isimlerle arasındaki yaş farkları göz önüne alındığında söz konusu bilgilerin tartışmalı olduğu kabul edilmektedir.
Hayyam’ın yaşadığı dönem, Büyük Selçuklu Devleti’nin en güçlü olduğu yıllara denk gelir. Nişabur’un ilim ve edebiyat çevreleri ona hem matematik ve gök bilim hem de şiir alanında çalışma imkânı sundu. Şairliği kadar bilim insanı kimliğiyle de tanınan Hayyam’ın eserleri, kendisinden sonra gelen bilim insanları ve şairler üzerinde etkili olmuştur.
Bilime Katkıları
Matematik alanında cebir ve Öklid’in paralel aksiyomunun anlaşılmasına katkı sağladı. Binom teoreminin çıkarılması ve doğal sayıların kökü üzerine, sonradan kaybolan bir inceleme yazdığı belirtilir. Bu çalışmalar, onun yalnızca bir şair değil, aynı zamanda döneminin önemli bir bilim insanı olduğunu gösterir.
Gök bilimci olarak, 33 yıllık enterkalasyon döngüsüne sahip güneş takvimi olan Celali takvimini hazırladı. Bu takvim, yaklaşık bin yıl sonra kullanılan Pers takviminin temelini oluşturdu. İran’da 1079 yılında bir yılın uzunluğunu 365,24219858156 gün olarak ölçtüğünü duyurdu. Bu değer, dönemin ölçüm imkânları düşünüldüğünde dikkat çeken bir hassasiyete işaret eder.
Eserleri ve Etkisi
- Rubâiyyât (rubaileri)
- Nevrûznâme
- Zîc-i Melikşâhî
- Risâle fî taḳsîmi rubʿi’d-dâʾire
- Risâle fi’l-berâhîn ʿalâ mesâʾili’l-cebr ve’l-muḳābele
- Şerḥu’l-müşkil min Kitâbi’l-Mûsîḳā
- Mîzânü’l-ḥikem
- el-Kevn ve’t-teklîf
- Silsile-i Tertîb
- Levâzımü’l-emkine
Hayyam, edebiyat alanında özellikle rubaileriyle tanınır. Rubai, dört dizelik bir nazım biçimidir ve Fars edebiyatında yaygın olarak kullanılmıştır. Hayyam’ın bu biçimde söylediği şiirler sade dili ve doğrudan anlatımıyla dikkat çeker; ona atfedilen rubailerin bir bölümünün başka şairlere ait olması, bu şiirlerin yüzyıllar boyunca elden ele dolaştığını gösterir. Rubailerin sayısının istinsah tarihlerine göre arttığı görülmekte olup, kendi özgün üslubunu yansıtan rubailerin sayısı 100 civarındadır.
XIX. yüzyıldan itibaren Türkiye’de rubailere ilgi artmıştır. Rubailerin bilinen en eski Türkçe çevirisi Muallim Feyzi’ye aittir; onun Hayyam adlı çalışması önce Tercüman-ı Hakikat gazetesinin 1885-1886 sayılarında yayımlanmış, ardından kitap olarak basılmıştır. Böylece Hayyam’ın şiir dünyası Türk okuruyla daha geniş ölçüde buluşmuştur. Hayyam’a duyulan ilgi yalnızca şiirle sınırlı kalmamıştır; Türk edebiyatında roman ve fikir yazılarıyla tanınan Peyami Safa ile Anadolu’yu ve Anadolu insanını anlatan romanlarıyla bilinen Reşat Nuri Güntekin de farklı türlerde okur ilgisini şekillendiren yazarlar arasındadır.
Ölümü
Ömer Hayyam, 4 Aralık 1131 tarihinde vefat etmiştir. Ölüm tarihi kaynaklarda bu şekilde verilmekte olup, ölümüne ve mezarına ilişkin ayrıntılar hakkındaki bilgiler sınırlıdır. Nişabur’da doğan ve ömrünün büyük bölümünü bu bölgede geçiren Hayyam, ardında rubaileri ve bilimsel çalışmalarıyla geniş bir miras bırakmıştır.
Sıkça Sorulan Sorular
Ömer Hayyam kimdir?
Ömer Hayyam, 1048-1131 yılları arasında yaşamış Fars polimattır; matematikçi, astronom, tarihçi, filozof ve şairdir. Tam adı Gıyaseddin Ebu’l-Feth Ömer ibni İbrahim Nişaburi’dir. Dünyada en çok rubaileriyle, bilim tarihinde ise Celali takvimi ve matematik çalışmalarıyla tanınır.
Ömer Hayyam nereli?
18 Mayıs 1048’de, Selçuklu İmparatorluğu’nun ilk başkenti olan Nişabur’da doğmuştur. Nişabur bugün İran sınırları içinde yer alır ve o dönemde Zerdüştîliğin de önemli merkezlerinden biriydi.
Ömer Hayyam’ın eserleri nelerdir?
Rubailerini bir araya getiren Rubâiyyât, Nevrûznâme ve Zîc-i Melikşâhî en bilinen eserleridir. Bunların yanı sıra cebir, Öklid’in paralel aksiyomu, müzik ve varlık konularına dair risaleler kaleme almıştır.
Ömer Hayyam bilime hangi katkıları sağladı?
Matematikte cebir ve Öklid’in paralel aksiyomunun anlaşılmasına katkı sağlamış, binom teoremi üzerine çalışmıştır. Gök bilimde ise 33 yıllık enterkalasyon döngüsüne sahip Celali takvimini hazırlamış; bu takvim yaklaşık bin yıl sonra kullanılan Pers takviminin temelini oluşturmuştur.
