Attilâ İlhan kimdir? Tam adı Attilâ Hamdi İlhan olan sanatçı (15 Haziran 1925, İzmir – 10 Ekim 2005, İstanbul), Türk şair, romancı, düşünür, deneme yazarı, gazeteci, senarist ve eleştirmendir. Şiirden romana, sinemadan gazeteciliğe uzanan çok yönlü çalışmalarıyla Türk edebiyat ve düşünce dünyasına önemli katkılar yapmıştır.
Özet Bilgiler
- Doğum: 15 Haziran 1925, İzmir (Menemen)
- Ölüm: 10 Ekim 2005, İstanbul
- Tam adı: Attilâ Hamdi İlhan
- Meslek: Şair, romancı, deneme yazarı, gazeteci, senarist, eleştirmen
- Lakabı: Kaptan
- İlk şiir kitabı: Duvar (1948)
- İlk romanı: Sokaktaki Adam (1953)
- Ödülleri: 1946 CHP Şiir Armağanı (ikincilik), 1974 Türk Dil Kurumu Şiir Ödülü, 1974 Yunus Nadi Roman Armağanı, 1991 Devlet Sanatçısı unvanı, 2003 Sertel Demokrasi Ödülü
Hayatı ve Eğitimi
15 Haziran 1925’te İzmir, Menemen’de doğdu. İlk ve orta eğitiminin büyük bir bölümünü İzmir’de ve babasının işi dolayısıyla gittikleri farklı bölgelerde tamamladı. İzmir Atatürk Lisesi’nin birinci sınıfındayken, mektuplaştığı bir kıza yazdığı Nâzım Hikmet şiirleriyle yakalanınca 1941 Şubat’ında, 16 yaşındayken tutuklandı ve okuldan uzaklaştırıldı. Üç hafta gözaltında kaldı, iki ay hapiste yattı; Türkiye’nin hiçbir yerinde okuyamayacağına dair bir belge verilince eğitim hayatına ara vermek zorunda kaldı.
Danıştay kararıyla 1944 yılında okuma hakkını tekrar kazandı ve İstanbul Işık Lisesi’ne yazıldı. Lise son sınıftayken, amcasının kendisinden habersiz katıldığı CHP Şiir Armağanı’nda “Cebbaroğlu Mehemmed” şiiriyle dönemin pek çok tanınmış şairini geride bırakarak ikincilik ödülünü aldı. 1946’da mezun olduktan sonra İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesine kaydoldu. Üniversite yıllarında Yığın ve Gün gibi dergilerde ilk şiirleri yayımlanmaya başladı; 1948’de ilk şiir kitabı Duvar’ı kendi olanaklarıyla çıkardı.
Kariyeri ve Eserleri
Kısa süren ilk Paris deneyiminin ardından yurda dönen İlhan, Gerçek gazetesinde yayımladığı yazılarla siyasal tartışmaların içine girdi; bu nedenle hukuk öğrenimini yarıda bırakmak zorunda kaldı. 1951’de Gerçek gazetesindeki bir yazısından dolayı soruşturmaya uğrayınca tekrar Paris’e gitti. Fransa’da geçirdiği yıllar, Fransızcayı ve Marksizmi öğrendiği dönem oldu; 1950’li yılları İstanbul, İzmir ve Paris arasında geçirdi. “Kaptan” lakabı, Paris yıllarında bir dönem sakal bırakması üzerine arkadaşları tarafından yakıştırıldı; lakabın yayılmasında beş bölümden oluşan Kaptan şiiri etkili oldu.
1957’de Erzincan’da askerliğini yaptıktan sonra İstanbul’a dönen İlhan, sinema çalışmalarına ağırlık verdi ve on beşe yakın senaryoya Ali Kaptanoğlu adıyla imza attı. Sinemada aradığını bulamayınca 1960’ta Paris’e geri döndü. 1973’te Bilgi Yayınevi’nin danışmanlığını üstlenerek Ankara’ya taşındı; Sırtlan Payı ve Yaraya Tuz Basmak’ı bu dönemde yazdı. 1981’e kadar Ankara’da kalan yazar, İstanbul’a yerleştikten sonra gazeteciliğe devam etti; Milliyet gazetesindeki yazıları 2 Mart 1982’de başladı.
İlk romanı Sokaktaki Adam (1953) yayımlandığında İlhan on roman yazmış, ancak bunlar gün ışığına çıkmamıştı. Romanlarında döneminin yazarlarından farklı olarak yerel ve kırsal olaylar yerine kent insanını, Türkiye’nin yakın dönem tarihini siyasal, ekonomik ve toplumsal yanlarıyla ele aldı. “Hazırlık ve arayış dönemi” sayılan Sokaktaki Adam ile Zenciler Birbirine Benzemez’de Paris yıllarına ait gözlemleri karakterlere yansır; “olgunluk dönemi” ise Kurtlar Sofrası ile başlar. Şiir kitapları arasında Duvar (1948), Ben Sana Mecburum (1960) ve Tutuklunun Günlüğü, romanları arasında Sokaktaki Adam, Zenciler Birbirine Benzemez, Kurtlar Sofrası, Sırtlan Payı, Yaraya Tuz Basmak ve Gazi Paşa yer alır.
Mirası ve Etkisi
Attilâ İlhan’ın tarihe ve şehirlere duyduğu ilgi, Türk edebiyatında gezi ve gözlem anlatısının en bilinen örneğini veren Evliya Çelebi‘nin seyahatname geleneğini hatırlatır. İlhan’ın beslendiği birikim yalnızca modern dönemle sınırlı değildir; divan şiirinin aşk ve ıstırap dilini kuran Fuzuli de Türk şiirinin temel taşlarından biri olarak anılır. Ölümünden sonra 2007’de Attilâ İlhan Bilim Sanat Kültür Vakfı kurulmuş, 2006’da Kültür Bakanlığı tarafından “Attilâ İlhan Armağanı: Kaptan’a Saygı ile” adlı kitap yayımlanmıştır.
Ölümü
Attilâ İlhan ilk kalp krizini 1985 yılında geçirdi; bu tarihten sonra kardiyolojik sorunları sürdü ve 2004’ten itibaren sağlık durumu daha da bozuldu. 10 Ekim 2005’te Maçka, Beşiktaş’taki evinde geçirdiği ikinci kalp krizi sonucu 80 yaşındayken hayatını kaybetti. Sinema ve tiyatro sanatçısı Çolpan İlhan’ın ağabeyiydi.
Sıkça Sorulan Sorular
Attilâ İlhan kimdir?
Attilâ Hamdi İlhan, 1925-2005 yılları arasında yaşamış Türk şair, romancı, deneme yazarı, gazeteci, senarist ve eleştirmendir. Şiir, roman, sinema ve gazetecilik alanlarında eserler vermiş; Türk edebiyat ve düşünce dünyasına önemli katkılar yapmıştır.
Attilâ İlhan nereli?
15 Haziran 1925’te İzmir’in Menemen ilçesinde doğmuştur. İlk ve orta eğitiminin büyük bölümünü İzmir’de ve babasının görevi nedeniyle gittikleri farklı bölgelerde tamamlamıştır.
Attilâ İlhan’ın eserleri nelerdir?
İlk şiir kitabı Duvar (1948), ilk romanı ise Sokaktaki Adam’dır (1953). Şiirlerinde Ben Sana Mecburum ve Tutuklunun Günlüğü, romanlarında Zenciler Birbirine Benzemez, Kurtlar Sofrası, Sırtlan Payı, Yaraya Tuz Basmak ve Gazi Paşa öne çıkan eserleri arasındadır.
Attilâ İlhan’ın “Kaptan” lakabı nereden gelir?
Lakap, Paris yıllarında bir dönem sakal bırakması üzerine arkadaşları tarafından yakıştırılmıştır. Lakabın yaygınlaşmasında beş bölümden oluşan Kaptan şiiri etkili olmuştur.
