Halide Edip Adıvar kimdir? Halide Adıvar, bilinen adıyla Halide Edib (1884, İstanbul – 9 Ocak 1964, İstanbul), Türk yazar, siyasetçi, akademisyen ve öğretmendir; “Halide Onbaşı” olarak da tanınır. Kadın meselesini ve Millî Mücadele’yi ele alan romanlarıyla Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatının gerçekçi roman geleneğinin öncüleri arasında yer alır.
Özet Bilgiler
- Doğum: 1884, Beşiktaş, İstanbul
- Ölüm: 9 Ocak 1964, İstanbul
- Meslek/Unvan: Yazar, siyasetçi, akademisyen ve öğretmen
- Unvanı: “Halide Onbaşı”
- Memleketi: İstanbul
- Bilinen eserleri: Sinekli Bakkal, Ateşten Gömlek, Vurun Kahpeye, Handan, Türk’ün Ateşle İmtihanı
- Ödülü: İstiklâl Madalyası; Sinekli Bakkal ile 1943 CHP Ödülü
Hayatı ve Eğitimi
1884 yılında Beşiktaş, İstanbul’da doğdu. Babası, II. Abdülhamit devrinde sarayda kâtiplik yapan Mehmet Edip Bey, annesi Bedirfem Hanım’dır. Annesini küçük yaşta veremden kaybetti. İlköğrenimini evde özel dersler alarak tamamladı; yedi yaşında yaşını büyüterek girdiği Üsküdar Amerikan Kız Koleji’nden bir yıl sonra uzaklaştırılıp evde özel ders görmeye başladı. İngilizce öğrenirken çevirdiği Jacob Abbott’un “Ana” adlı kitabı 1897’de basıldı ve 1899’da Şefkat Nişanı ile ödüllendirildi. Kolejin yüksek sınıfına dönerek İngilizce ve Fransızca öğrenen Halide Edib, bu okuldan lisans derecesi alan ilk Müslüman kadın oldu.
Kolejin son sınıfındayken matematik öğretmeni Salih Zeki Bey ile mezun olduğu yıl evlendi. Evliliğinin ilk yıllarında eşine Kamus-ı Riyaziyat adlı eserini yazmada yardımcı oldu. 1903’te ilk oğlu Ayetullah, on altı ay sonra ikinci oğlu Hasan Hikmetullah dünyaya geldi.
1908’de gazetelerde kadın haklarıyla ilgili yazılar yazmaya başladı ve başlangıçta eşinin isminden ötürü “Halide Salih” imzasını kullandı. 31 Mart Ayaklanması sırasında iki oğluyla kısa süreliğine Mısır’a, oradan da İngiltere’ye gitti. 1909’da İstanbul’a döndü; Heyula ve Raik’in Annesi adlı romanları basıldı. Bu arada kız öğretmen okullarında öğretmenlik ve vakıf okullarında müfettişlik yaptı. İleride yazacağı Sinekli Bakkal adlı romanı, bu görevler sayesinde İstanbul’un eski mahallelerini tanımasıyla ortaya çıktı.
Eşi Salih Zeki Bey’in ikinci bir kadınla evlenmek istemesi üzerine 1910’da boşandı ve yazılarında “Halide Edib” adını kullanmaya başladı. Balkan Savaşı yıllarında Teali-i Nisvan Cemiyeti’nin kurucuları arasında yer aldı; 1911’de Harap Mabetler ile Handan romanları yayımlandı. I. Dünya Savaşı başladığında Kız Mektepleri Umumi Müfettişiydi ve 1916’da okul açmak üzere Lübnan ile Suriye’ye giderek iki kız okulu ve bir yetimhane açtı.
Millî Mücadele ve Sonrası
İstanbul’a döndükten sonra Darülfünun’da Batı edebiyatı okuttu ve Türk Ocakları’nda çalıştı. İzmir’in işgalinden sonra millî mücadele en önemli işi hâline geldi; Karakol adlı gizli örgüte girerek Anadolu’ya silah kaçırma işinde rol aldı. İyi bir hatip olan Halide Edib, 19 Mayıs 1919’daki Fatih Mitingi’nde kürsüye çıkan ilk konuşmacıydı; ardından Üsküdar, Kadıköy ve Sultanahmet mitinglerinde konuştu. Amerikan mandası tezini Mustafa Kemal Paşa’ya yazdığı 10 Ağustos 1919 tarihli bir mektupla açıkladı; bu tez kongrede reddedilecek ve yıllar sonra Nutuk’ta eleştirilecekti.
İngilizler İstanbul’u 16 Mart 1920’de işgal ettiklerinde hakkında idam emri çıkarılan ilk kişiler arasında Halide Edib ve eşi Dr. Adnan da vardı. Bundan önce eşiyle birlikte İstanbul’dan ayrılıp Ankara’daki Millî Mücadele’ye katılmış, 2 Nisan 1920’de Ankara’ya varmıştı. Kalaba’daki karargâhta görev aldı ve Anadolu Ajansı’nın kurulması için çalıştı; ajansın muhabiri, yazarı ve yöneticisi olarak görev yaptı. 1921’de Ankara Kızılay başkanı oldu, Eskişehir Kızılay’da hasta bakıcılık yaptı ve Sakarya Savaşı sırasında onbaşı oldu. Savaştaki yararlılıklarından ötürü İstiklâl Madalyası ile ödüllendirildi. Ateşten Gömlek romanı, 1922’de savaş henüz devam ederken İkdam gazetesinde tefrika edildi.
Cumhuriyet’in ilanından sonra Akşam, Vakit ve İkdam gazetelerinde yazdı. Eşi Adnan Adıvar’ın Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın kuruluşunda yer alması sonucu iktidar çevresinden uzaklaştılar ve tek parti döneminin başlamasıyla Türkiye’den ayrılmak zorunda kaldılar. 1939’a kadar 14 yıl boyunca yurt dışında yaşadı; bu sürenin 4 yılı İngiltere’de, 10 yılı Fransa’da geçti. 1928’de ABD’ye ilk gidişinde Williamstown Siyaset Enstitüsü’ndeki yuvarlak masa konferansına başkanlık yapan ilk kadın oldu. 1936’da en ünlü eseri Sinekli Bakkal’ın İngilizce orijinali yayımlandı; roman 1943’te CHP Ödülü’nü aldı. 1939’da İstanbul’a dönerek İstanbul Üniversitesi’nde İngiliz Filolojisi kürsüsünü kurdu ve on yıl başkanlığını yürüttü. 1950’de Demokrat Parti listesinden İzmir milletvekili olarak TBMM’ye girdi.
Eserleri
- Sinekli Bakkal (1936)
- Ateşten Gömlek (1922)
- Vurun Kahpeye
- Handan (1911)
- Yeni Turan
- Seviyye Talip (1910)
- Kalp Ağrısı (1924)
- Zeyno’nun Oğlu (1928)
- Mor Salkımlı Ev
- Türk’ün Ateşle İmtihanı
Eserleri içerik bakımından üç grupta incelenir: kadın meselelerini ele alan ve eğitilmiş kadının toplumdaki yerini arayan eserleri, Millî Mücadele dönemini anlatan eserleri ve şahsiyetleri içinde bulundukları geniş toplumla birlikte ele alan romanları. Olaylar ve kişiler çoğunlukla birbirinin devamı niteliğinde olduğu için eserleri ırmak roman olarak nitelendirilebilir.
Türk edebiyatının ilk dönemlerine bakıldığında Hoca Dehhani gibi divan şiirinin öncü isimleri öne çıkar; dünya edebiyatında ise macera ve bilim kurgu romanlarının öncülerinden kabul edilen Jules Verne gibi yazarlar kuşaklar boyunca okunmaya devam eder. Halide Edib’in birçok kitabı sinemaya ve televizyon dizilerine uyarlanmıştır.
Ölümü
Halide Edib Adıvar, 9 Ocak 1964 tarihinde İstanbul’da 80 yaşındayken böbrek yetmezliği sebebiyle hayatını kaybetti. Merkezefendi Mezarlığı’na, eşi Adnan Adıvar’ın yanına defnedildi.
Sıkça Sorulan Sorular
Halide Edip Adıvar kimdir?
1884-1964 yılları arasında yaşamış Türk yazar, siyasetçi, akademisyen ve öğretmendir. Kadın meselesini ve Millî Mücadele’yi ele alan romanlarıyla Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatının gerçekçi roman geleneğinin öncüleri arasında kabul edilir. Kurtuluş Savaşı’na katılmış ve “Halide Onbaşı” olarak anılmıştır.
Halide Edip Adıvar nereli?
1884 yılında İstanbul’un Beşiktaş semtinde doğmuştur. Babası II. Abdülhamit devrinde sarayda kâtiplik yapan Mehmet Edip Bey’dir. 1939’a kadar 14 yıl yurt dışında yaşamış, bu dönemde Cambridge, Oxford ve Sorbonne’da konuşmacı olmuştur.
Halide Edip Adıvar’ın en önemli eserleri nelerdir?
En çok Ateşten Gömlek (1922), Vurun Kahpeye ve Sinekli Bakkal (1936) romanlarıyla tanınır. Sinekli Bakkal 1943’te CHP Ödülü’nü almıştır. Anılarını ise Mor Salkımlı Ev ve Türk’ün Ateşle İmtihanı adlı eserlerinde anlatmıştır.
Halide Edip Adıvar neden önemlidir?
Hem edebiyatçı hem de Millî Mücadele’nin aktif bir katılımcısı olması nedeniyle önemlidir. İstanbul mitinglerindeki konuşmalarıyla halkı harekete geçirmiş, Ankara’da Anadolu Ajansı’nın kuruluşunda çalışmış ve Sakarya Savaşı sırasında görev almıştır.
