Evliya Çelebi kimdir? Asıl adı Derviş Mehmed Zıllî olan Evliyâ Çelebi (25 Mart 1611, İstanbul – 1681-1685), 17. yüzyılın önde gelen Osmanlı seyyahı ve nesir yazarıdır. İmparatorluğun kültürel zirvesinde olduğu bir dönemde elli yılı aşkın süre Osmanlı topraklarını ve komşu toprakları gezmiş, gördüklerini 10 ciltlik Seyahatnâme adlı eserinde toplamıştır. Hayatı boyunca gezdiği şehir sayısı 257’dir.
Özet Bilgiler
- Doğum: 25 Mart 1611, İstanbul
- Ölüm: 1681-1685 (kesin tarih ve yer bilinmiyor)
- Meslek/Unvan: Osmanlı seyyahı ve nesir yazarı
- Memleketi: İstanbul (ailesi aslen Kütahyalı)
- Bilinen eseri: Seyahatnâme (10 cilt)
- Gezdiği şehir sayısı: 257
- Unvanı: UNESCO tarafından doğumunun 400. yılı nedeniyle 2011, Evliya Çelebi yılı ilan edildi
Hayatı ve Eğitimi
Ailesiyle ilgili bilgileri bizzat Seyahatnâme adlı eserinde paylaşmıştır. Çelebi ailesi aslen Kütahyalı olup, fetihten sonra İstanbul’a yerleşmiş ve zaman zaman Kütahya’da da kalmışlardır. İstanbul’un fethi sırasında Evliya Çelebi’nin dedesinin dedesi olan Yavuz Özbek, Fatih Sultan Mehmed’in akıncılarındandı ve fetih ganimetiyle Unkapanı’nda yüz dükkân, bir cami ile birlikte bir ev yaptırmıştır. Babası Derviş Mehmed Zıllî, I. Süleyman’dan I. Ahmed’e kadarki padişahların kuyumcubaşılığında bulunmuş ve pek çok sefere katılmıştır. Annesi Abaza’dır; annesinin kardeşi Melek Ahmed Paşa’nın validesi olduğu için Evliya Çelebi, Melek Ahmed Paşa’nın himayesinde bulunmuştur. Amcası ise Firâki Abdurrahmân Çelebi’dir.
Hicri 10 Muharrem 1020, miladi 25 Mart 1611’de İstanbul’da doğdu. Çok iyi bir öğrenim gördü; önce mahalle mektebine gitti, ardından Şeyhülislam Hamit Efendi Medresesi’ne girdi. Burada yedi yıl okuduktan sonra saraya özgü bir okul olan Enderun’a devam etti. Enderun’da sarf (dil bilgisi), nahiv (gramer), kâfiye ve hüsn-ü hat dersleri gördü; Okul öğreniminin dışında özel hocalardan Kur’an, Arapça, güzel yazı, musikî, beden eğitimi ve yabancı dil dersleri aldı; Kur’an’ı ezberleyerek hafız oldu.
Öğrenimini bitirdikten sonra 25 yaşında iken Ayasofya Camii’nde mukabele okuduğu sırada camiye gelen IV. Murad’ın iradesiyle saraya alınıp musahipler arasına katıldı. IV. Murad’ın ölümüne kadar sarayda zekâsı ve güzel konuşma kabiliyeti sayesinde padişahın teveccühünü kazandı. Birçok harbe katılmış, hatırı sayılır tehlikeler atlatmış, mizaçgir ve hayırsever kişiliği sayesinde birçok tehlikeden kurtulmuştur. Hiç evlenmemiş; elde ettiği hediyeleri, para ve ganimet mallarını kız kardeşlerine sarf etmiştir.
Seyahatleri ve Seyahatnâme
Küçük yaşlarından itibaren içinde büyük bir gezi arzusu vardı; yeni yerler görmek, yeni insanlar tanımak istiyordu. Kendisinin anlattığına göre meşhur gezilerine bir rüya üzerine başladı. 1040 Muharrem ayının Aşure Gecesi’ne denk gelen 19 Ağustos 1630’da gördüğü rüyada, İstanbul’da Yemiş İskelesi civarındaki Ahi Çelebi Camii’nde büyük bir cemaatin arasında İslam peygamberini ve dört halifeyi gördü; şefaat dilemek isterken “Şefaat ya Resulullah” diyeceğine “Seyahat ya Resulullah” dedi. Böylece 70 yaşına kadar sürecek seyahat hayatı başladı.
İlk gezisini İstanbul ve çevresine yaptı. 1640 başlarında babasından habersizce Bursa’ya gitmek üzere İstanbul’dan ayrıldı ve bu seyahatten 35 gün sonra döndü. Oğlunun seyahat aşkını gören babası bundan sonra seyahatine müsaade etti. İkinci seyahatini Temmuz 1640’ta İzmit’e yaptı. Böylece 1630’dan 1681’e kadar sürecek olan elli yılı aşkın bir seyahat hayatı yaşadı. Seyahatlerini Melek Ahmed Paşa, Defterdarzâde Mehmed Paşa, Köse Ali Paşa, Köprülü Mehmed Paşa ve Kırım Hanı gibi devlet adamlarının refakatinde yaptı ve onlarla birlikte yabancı ülkeleri de gördü.
Seyahatnâme, 17. yüzyılda yazılmış ve 10 ciltten oluşan gezi kitabıdır. Gerçekçi bir gözle izlenen olaylar, yalın ve duru, zaman zaman da fantastik bir anlatım içinde halkın anlayacağı şekilde yazılmış; deyimler ve halk etimolojisi bolca kullanılmıştır. 42 yıl boyunca yaptığı seyahatlerin anlatıldığı ciltler tarih sırasıyla şöyledir:
- 1630 – İstanbul ve çevresi
- 1640 – Anadolu, Kafkaslar, Girit ve Azerbaycan
- 1640 – Suriye, Filistin, Ermenistan ve Rumeli
- 1655 – Doğu Anadolu Bölgesi, Irak ve İran
- 1656 – Rusya ve Balkanlar
- 1663/1664 – Macaristan’da askeri seferler
- 1664 – Avusturya, Kırım ve ikinci kez Kafkaslar
- 1667-1670 – Yunanistan ve ikinci kez Kırım ve Rumeli
- 1671 – Hac için Hicaz, Mekke ve Medine
- 1672 – Mısır ve Sudan
Eser, gezilen memleketler hakkında oldukça önemli bilgiler içerdiği için Türk kültür tarihi ve gezi edebiyatı açısından önemli bir yere sahiptir. Seyahatnâme, Osmanlı edebiyatının klasikleri arasında anılan Fuzuli gibi şairlerin eserleriyle birlikte dönemin kültür dünyasını yansıtan temel kaynaklardan biridir. Benzer biçimde, Millî Mücadele yıllarını ve toplumsal değişimi romanlarında anlatan Halide Edip Adıvar da Türk edebiyatında gözleme dayalı anlatının öne çıkan isimlerindendir. Evliya Çelebi’nin kişiliği popüler kültürde de yer bulmuş; Az Gittik Uz Gittik adıyla 1986-1991 yılları arasında TRT’de yayımlanan belgesel yapımın ana kurgusu seyahatnâmelerine dayanmıştır.
Ölümü
1685 yılından sonra Mısır’da öldüğü tahmin edilmektedir; ölüm yeri ve mezarı bilinmemektedir. Kabrinin bir ihtimalle, ailesinin de gömülü olduğu, Beyoğlu’nda Lohusa Sultan Türbesi yakınındaki Meyyit Mezarlığı’nda bulunduğu düşünülmektedir.
Sıkça Sorulan Sorular
Evliya Çelebi kimdir?
Asıl adı Derviş Mehmed Zıllî olan Evliyâ Çelebi, 17. yüzyılın önde gelen Osmanlı seyyahı ve nesir yazarıdır. Elli yılı aşkın süre Osmanlı topraklarını ve komşu toprakları gezmiş, izlenimlerini 10 ciltlik Seyahatnâme’de toplamıştır. UNESCO, doğumunun 400. yılı nedeniyle 2011 yılını Evliya Çelebi yılı ilan etmiştir.
Evliya Çelebi nereli?
25 Mart 1611’de İstanbul’da doğmuştur. Ailesi aslen Kütahyalı olup fetihten sonra İstanbul’a yerleşmiştir; zaman zaman Kütahya’da da kalmışlardır. Babası Derviş Mehmed Zıllî, sarayın kuyumcubaşılarındandı.
Evliya Çelebi’nin eseri Seyahatnâme kaç ciltten oluşur?
Seyahatnâme 10 ciltten oluşur ve 42 yıl boyunca yapılan seyahatleri kapsar. Ciltler İstanbul ve çevresinden başlayarak Anadolu, Kafkaslar, Rumeli, Irak, İran, Rusya, Balkanlar, Macaristan, Avusturya, Yunanistan, Hicaz ve Mısır’a kadar uzanan geniş bir coğrafyayı anlatır.
Evliya Çelebi neden önemlidir?
Gezdiği şehir sayısının 257 olduğu belirtilen Evliya Çelebi, gördüğü yerleri ayrıntılı biçimde kayda geçirerek 17. yüzyıl Osmanlı coğrafyası, kültürü ve gündelik yaşamı hakkında temel bir kaynak oluşturmuştur. Gezilerine 1630’da gördüğü bir rüya üzerine başlamış ve 1681’e kadar süren seyahat hayatında pek çok tehlike atlatmıştır.
