Ahi Evran kimdir? Ahî Evran, 13. yüzyılda yaşamış, Ahilik teşkilatının kurucularından olan Türkmen şeyh ve düşünürdür. Deb (deri) işleyen esnafın yani debbağların piri kabul edilir ve 32 çeşit esnaf ile sanatkârın lideri olarak anılır. Anadolu’da esnaflığı, dayanışmayı ve meslek ahlakını örgütleyen Ahilik düzeninin kurumsallaşmasında belirleyici rol oynamıştır.
Özet Bilgiler
- Doğum: 1171 (tahmini), İran’ın Hoy kasabası
- Ölüm: 12 Nisan 1261
- Tam adı: Pîr Mahmud bin Ahmed Nasirûddin Ahî Evran bin Abbas Velî
- Meslek/Unvan: Ahi şeyhi, debbağ (derici); Ahilik teşkilatının kurucusu
- Memleketi: Hoy; çocukluğu ve tahsil dönemi Azerbaycan’da geçmiştir
- Bilinen yönleri: Ahilik teşkilatı, 32 esnaf kolunun pirliği, Kırşehir’deki türbesi
Hayatı ve Eğitimi
Ahî Evran’ın doğum tarihi kesin değildir; kaynaklarda 1171 yılında İran’ın Hoy kasabasında doğduğu tahmin edilmektedir. Hoy, Büyük Selçuklu hükümdarı Tuğrul Bey’den beri Türkmen yerleşim bölgesi olan bir kasabadır. Ahî Evran’ın çocukluğu ve tahsil dönemi Azerbaycan’da geçti. Ardından Horasan ve Maveraünnehir bölgesine giderek bu bölgenin büyük üstatlarından dersler aldı.
1203 veya 1204 yılında Bağdat’a gelen Ahî Evran, burada tanıştığı Evhaddü’d Din Kirmanî’nin tavsiyesiyle Abbasi halifesi Nasır Lidinillah’ın kurduğu Fütüvvet Teşkilatı’na katıldı ve teşkilatın önde gelen şeyhleriyle temas kurdu. Bağdat’ın o dönemde ilim ve irfan merkezi olması, onun çok yönlü bir fikir adamı olarak yetişmesini sağladı. 1204’te Anadolu Selçukluları sultanı I. Gıyaseddin Keyhüsrev, hocası Mecdüddin İshak’ı Halife Nâsır’a elçi olarak gönderdi. Mecdüddin İshak dönüşünde, halifenin gönderdiği Muhyiddin İbnü’l-Arabî ve Evhadüddîn-i Kirmânî gibi mutasavvıfların yanında Ahî Evran’ı da Anadolu’ya getirdi.
Ahî Evran Kayseri’ye yerleşti ve Fütüvvet Teşkilatı’ndan esinlenerek ilk Ahi teşkilatını burada kurdu. I. Gıyaseddin Keyhüsrev’in desteklediği teşkilatın lideri olarak, Kayseri’de pek çok sanatın icra edildiği sanayi sitesinde hizmet verdi. 1227-1228 yıllarında muhtemelen Sultan I. Alaeddin Keykubad’ın arzusuyla Konya’ya yerleşti ve sanatını burada sürdürdü. Ancak Ahilerin en büyük hamisi olan Sultan I. Alaeddin Keykubad, II. Gıyaseddin Keyhüsrev’in tertiplediği bir suikast sonucu öldürülünce pek çok Ahi ve Türkmen cezalandırıldı, Ahî Evran da hapsedildi. II. Gıyaseddin Keyhüsrev’in ölümünden sonra 1245’te serbest bırakılarak Denizli’ye geçti.
1247’de Mevlânâ’nın oğlu Alaeddin Çelebi’nin, Mevlânâ’nın hocası Şems-i Tebrizî’nin öldürülmesinde parmağı olduğu iddiası yayıldı. Ahî Evran ile Alaeddin Çelebi’nin bu süreçte birlikte olduğu ve Ahî Evran ile Mevlânâ ve hocası Şems-i Tebrizî arasında çekişme bulunduğu belirtilir. Bu olaydan sonra Kırşehir’e gidip yerleşen Ahî Evran, hayatının sonuna kadar yaklaşık 15 yıl burada kaldı. 1205 yılında Kirmânî’nin kızı Fatma Bacı ile evlenmişti; Ahiliğe kadınlar giremediği için Fatma Bacı, Bacıyan-ı Rum (Anadolu Kadınları) teşkilatını kurmuş ve Kadın Ana olarak tanınmıştı.
Ahilik Teşkilatı ve Etkisi
Ahî Evran’ın şeyhliği altında 13. yüzyılda Ankara ve Kırşehir’de toplanan Ahiler kısa sürede Selçuklu şehirlerine yayıldı. Bu teşkilat, esnaf ve sanatkârlar arasında mesleki dayanışmayı, üretim standartlarını ve ahlaki ilkeleri düzenleyen bir yapı oluşturdu. Ahilerin Osmanlı Devleti’nin kuruluş sürecinde de etkili olduğu kabul edilir. Ahiliğin zanaat ve ticaret ahlakı anlayışı, yüzyıllar boyunca Osmanlı şehir hayatının temel kurumlarından biri olarak varlığını sürdürmüş, Kanuni Sultan Süleyman döneminde de esnaf teşkilatlanmasının önemli bir parçası olarak görülmüştür. Ahiliğin usta-çırak ilişkisine dayanan meslek ahlakı, mimarlık alanında Mimar Sinan gibi isimlerin yetiştiği Osmanlı zanaat geleneğiyle aynı çizgide değerlendirilir.
Ahî Evran’ın adı bugün de yaşatılmaktadır. Kırşehir’de adını taşıyan Ahi Evran Üniversitesi 2006 yılında kurulmuştur; ayrıca adının içinde “Ahi Evran” bulunan birçok lise ve mahalle vardır. Kütahya’da Ahi Evren Camii, Kırşehir’de ise Ahi Evran Camii ve Türbesi bulunur.
Ölümü
Ahî Evran, ömrünün sonlarına doğru Anadolu Selçuklu Devleti’ndeki taht mücadelelerine karıştı ve II. İzzeddin Keykavus tarafını tuttu. Mevlânâ ve çevresiyle siyasi ihtilafa düştü; bu ihtilafta Mevlânâ’nın oğlu Alaeddin Çelebi de onun yanındaydı. Ölüm tarihi, Mevlânâ’nın diğer oğlu Sultan Veled’in Ahî Evran’ın ölümü üzerine yazdığı rubaide geçen ay tutulmasına dayanılarak belirlenmiştir: 12 Nisan 1261’de meydana gelen parçalı ay tutulması, aynı zamanda Ahî Evran’ın ölüm günü kabul edilir. Anadolu’nun Moğol istilası sırasında Moğollar tarafından öldürüldüğü ya da Mevlânâ’nın müridi Nurettin Caca Bey tarafından öldürüldüğü yönünde iki ayrı iddia da bulunmaktadır.
Sıkça Sorulan Sorular
Ahi Evran kimdir?
Ahî Evran, 13. yüzyılda yaşamış Türkmen şeyh ve düşünürdür. Ahilik teşkilatının kurucularından kabul edilir, debbağların yani dericilerin piri sayılır ve 32 çeşit esnaf ile sanatkârın lideri olarak anılır.
Ahi Evran nereli?
İran’ın Hoy kasabasında doğduğu tahmin edilmektedir. Çocukluğu ve öğrenim yılları Azerbaycan’da geçmiş, ardından Horasan ve Maveraünnehir’de eğitim almıştır. Hayatının son dönemini ise Kırşehir’de geçirmiştir.
Ahi Evran neyi kurmuştur?
Kayseri’ye yerleştikten sonra, Bağdat’ta tanıdığı Fütüvvet Teşkilatı’ndan esinlenerek ilk Ahi teşkilatını kurmuştur. Bu yapı, esnaf ve sanatkârlar arasında mesleki dayanışmayı ve ahlaki ilkeleri düzenleyen Ahilik düzeninin temelini oluşturmuştur.
Ahi Evran neden önemlidir?
Anadolu’da esnaflığı ve meslek ahlakını örgütleyen Ahilik teşkilatını kurumsallaştırması nedeniyle önemlidir. Bu teşkilat Selçuklu şehirlerine yayılmış ve Osmanlı Devleti’nin kuruluş sürecinde etkili olmuştur.
